Gelecekteki Benlik Nedir? Bugünkü Kararlarımızla Yarın Arasındaki Bağ

Bugünkü bir karar, yarın nasıl karşılık bulur?

Bir yıl sonraki kendinizi düşünün. Sabah uyandığınızda gününüz nasıl başlıyor? Bugün sizi zorlayan hangi kararı daha rahat alıyorsunuz? Belki bir iş görüşmesinde düşüncenizi açıkça paylaşıyor, belki harcamalarınızı daha düzenli yönetiyor, belki de dinlenmeye ihtiyaç duyduğunuzda kendinize daha fazla alan tanıyorsunuz.

Şimdi bugüne dönün. Bu yaşamın oluşmasına katkıda bulunacak küçük bir karar verecek olsanız ne seçerdiniz? Gelecekteki benlik üzerine yapılan araştırmalar, uzak bir zamana ait gördüğümüz ihtiyaçlarla bugün aldığımız kararlar arasındaki psikolojik ilişkiyi inceliyor ^{1, 2}.

Bu yazıda gelecekteki benlik kavramını, ilgili beyin görüntüleme ve davranış çalışmalarını, geleceği zihinde canlandırmanın farklı biçimlerini ve günlük yaşamda deneyebileceğiniz somut uygulamaları birlikte değerlendireceğiz.

Gelecekteki benlik sürekliliği nedir?

Psikolojide “future-self continuity”, kişinin bugünkü hâliyle gelecekteki hâli arasında hissettiği devamlılığı anlatıyor. Kendimizi beş ya da on yıl sonrasında düşündüğümüzde aynı yaşamın içinde ilerlediğimizi ne kadar hissediyoruz? Gelecekteki ihtiyaçlarımız bugünkü seçimlerimizde ne kadar yer buluyor? Kavram, bu sorular üzerinden araştırılıyor ¹.

Örneğin uzun vadeli bir birikim kararı, bugünkü harcama isteğimizle gelecekteki maddi ihtiyaçlarımızı birlikte düşünmemizi gerektirir. Gelecekteki kendimizi daha yakından tanıdığımızı hissetmek, ilerideki ihtiyaçlara bugün daha fazla önem vermemizle ilişkili olabilir.

Bize yakın gelen gelecek kararlarımızı nasıl etkiler?

Davranışsal karar araştırmalarında “zamansal iskonto” adı verilen eğilim, ileride elde edilebilecek bir faydanın bugünkü karar sırasında daha az değerli görülmesini anlatıyor. Bugün elinizdeki 1.000 TL ile gelecek yılki olası kazanç arasında tercih yapmanız gerektiğinde, bekleme süresi kararınızı etkileyebilir ².

Ersner-Hershfield ve çalışma arkadaşlarının 2009 yılında yayımladığı beyin görüntüleme araştırmasında, katılımcıların bugünkü ve gelecekteki kendilerini düşünürken gösterdikleri bazı beyin tepkileri arasında farklılıklar saptandı. Bu farklılıkların düzeyi, daha sonraki karar görevinde gelecekteki ödülleri nasıl değerlendirdikleriyle ilişkiliydi ².

Bu sonuç, geleceğimizle kurduğumuz bağın karar verme biçimimizle ilişkili olabileceğine işaret ediyor. Bir beyin bölgesinin etkinliğinden hareketle herkesin gelecekteki kendisini bütünüyle yabancı gördüğünü ya da bütün ertelemelerin tek bir mekanizmaya bağlı olduğunu söylemek için yeterli veri bulunmuyor.

Bilimsel araştırmalar hangi sonuçlara ulaştı?

2009: Beyin görüntüleme ve gelecekteki kendimiz

Araştırmacılar katılımcılardan bugünkü ve gelecekteki kendilerine ilişkin değerlendirmeler yapmalarını istedi. Beyin görüntülemede ölçülen bireysel farklılıklarla zaman içinde verilen ödül tercihleri arasında bağlantı bulundu ². Bu çalışma, gelecekle kurulan psikolojik bağın karar araştırmalarında nasıl ölçülebileceğini gösteren örneklerden biri.

2011: Yaşlandırılmış yüz görüntüleri ve tasarruf

Hershfield ve arkadaşları, dört çalışmada katılımcılara kendi yüzlerinin bilgisayarda yaşlandırılmış görüntülerini gösterdi. Bazı deneylerde sanal gerçeklik ortamı kullanıldı. Gelecekteki yüzüyle karşılaşan katılımcılar, karşılaştırma gruplarına göre ileriki yıllara yönelik parasal seçeneklere daha fazla yöneldi ³.

Bu araştırmalardan birinde katılımcılara varsayımsal 1.000 doları farklı harcama ve birikim alanlarına paylaştırma görevi verildi. Yaşlandırılmış görüntülerini gören grubun emeklilik hesabına ayırdığı ortalama tutar 172 dolar, diğer grubunki 80 dolardı. Bulgular laboratuvar ortamındaki kararlarla ilgili; uzun vadeli gerçek tasarruf düzeyini garanti eden bir sonuç sunmuyor ³.

2018: Gelecekteki kendinize mektup yazmak

Rutchick ve arkadaşları, gelecekteki benlikle hissedilen sürekliliğin sağlık davranışlarıyla ilişkisini inceledi. Deneylerinden birinde katılımcılar gelecekteki kendilerine mektup yazdı. Daha uzak geleceği düşünmeye yönlendirilen grupta, takip eden günlerde fiziksel etkinlik açısından olumlu sonuçlar bildirildi ⁴. Bu bulgu, mektup yazma fikrini araştırmaya değer kılıyor; her yaşam alanında aynı sonucu beklemek için daha fazla çalışma gerekiyor.

2025: Birden fazla yöntemi birlikte değerlendiren araştırma

Grekin ve çalışma arkadaşlarının 2025 yılında yayımladığı inceleme, toplam 14 makaledeki 23 çalışmanın sonuçlarını değerlendirdi. Gelecekteki benlikle bağı güçlendirmeyi amaçlayan yöntemler bazı davranış sonuçlarında olumlu etkiler gösterdi. Araştırmaların büyük bölümünde genç yetişkinler yer aldı; sonuçların türü ve büyüklüğü değişkenlik gösterdi ⁵.

Gelecekte değişeceğimizi neden az tahmin ediyoruz?

Gelecekteki kendimizi hayal ederken başka bir güçlükle karşılaşıyoruz: Bugünkü ilgi alanlarımızın, tercihlerimizin ve değerlerimizin uzun yıllar boyunca pek az değişeceğini düşünebiliyoruz. Quoidbach, Gilbert ve Wilson’ın 2013 yılında yayımladığı, 19 binden fazla kişiyi kapsayan araştırma bu eğilimi “tarihin sonu yanılsaması” olarak ele aldı ⁶.

Katılımcılar geçmiş on yılda yaşadıkları değişimleri daha çok, önlerindeki on yılda yaşayabilecekleri değişimleri daha az değerlendirme eğilimindeydi. Bu nedenle gelecekteki benlik üzerine çalışırken bugünkü isteklerinizin zamanla gelişebileceğini kabul etmek önemli. Bugün belirlediğiniz öncelikleri ilerleyen yıllarda yeniden gözden geçirebilirsiniz.

Felsefi bir soru: Gelecekteki kendimize hangi sorumlulukları taşıyoruz?

Filozof Derek Parfit, 1984 tarihli Reasons and Persons kitabında kişisel kimliğin zaman içindeki devamlılığını tartışır. “Rus soylusu” düşünce deneyinde, gençlik yıllarındaki değerleriyle ilerideki tercihleri farklılaşabilecek bir kişinin kararları ve geçmişte verdiği sözler sorgulanır ⁷.

Bu felsefi örnek, geçmişte yaptığımız seçimlerin gelecekteki yaşamımızı nasıl etkileyebileceği üzerine düşünme alanı açıyor. Psikolojik araştırmalarla felsefi tartışmalar birbirini zenginleştirebilir; ikisinin yöntemi ve sunduğu kanıt türü farklıdır.

Hayal kurarken sonuca mı, sürece mi odaklanıyoruz?

Geleceği canlandırmak pek çok kişi için cesaret verici olabilir. Zihinde oluşturduğumuz görüntünün içeriği de bu deneyimi şekillendirir. Pham ve Taylor’ın 1999’da yayımladığı çalışmada öğrenciler sınavda iyi not alma sonucunu veya sınava hazırlanma sürecini zihninde canlandırdı. Çalışma sürecini canlandıran öğrencilerin hazırlık davranışları ve sınav performansında daha olumlu sonuçlar gözlendi ⁸.

Bir toplantıda kendinizi rahat konuşurken hayal ettiğinizi düşünün. Bu sahneye ulaşmak için toplantıdan önce gündemi okumak, anlatacağınız görüşü hazırlamak ve söz istemek gibi adımları da zihninizde canlandırabilirsiniz. Böylece gelecekle ilgili beklentinizin bugün yapabileceğiniz davranışlarla ilişkisi belirginleşir.

Oettingen ve Mayer’in 2002 tarihli araştırmaları, bir hedefe ulaşma olasılığına ilişkin gerçekçi beklentilerle yalnızca istenen sonucu hoş bir sahne olarak düşünmenin farklı motivasyon örüntüleriyle ilişkili olabileceğini gösterdi ⁹. Bu çalışmaların bulguları kişiden, hedeften ve koşullardan bağımsız tek bir kural oluşturmuyor.

WOOP: Gelecek hayalini uygulanabilir plana bağlamak

WOOP, bir isteği uygulanabilir davranışlarla ilişkilendirmek amacıyla kullanılan yapılandırılmış bir yöntem. Adını İngilizce Wish, Outcome, Obstacle ve Plan sözcüklerinin baş harflerinden alıyor. Türkçede bu adımlar “İstek, Sonuç, Engel, Plan” olarak ifade edilebilir.

Wang ve arkadaşları, 2021 yılında yayımladıkları araştırmada, toplam 15.907 kişinin katıldığı 21 çalışmanın sonuçlarını değerlendirdi. Araştırma, kişilerin hedeflerine ulaşırken karşılaşabilecekleri engelleri önceden belirlemelerinin ve bu engellerle nasıl başa çıkacaklarını planlamalarının hedefe ulaşmayı destekleyebildiğini gösterdi. Bu yöntemin olumlu etkisi, araştırmaların genelinde az ile orta düzey arasında bulundu.Yayın yanlılığı ve yöntem farklılıkları sonuçları değerlendirirken dikkat edilmesi gereken noktalar arasında yer aldı ¹⁰.

Planı günlük dile çevirelim: “Toplantıda görüşüm oluştuğunda söz isteyeceğim. İlk cümlemde önerimin ana fikrini söyleyeceğim.” Bu tür planlar, karar anında seçebileceğiniz davranışı önceden belirlemenizi sağlar. Gollwitzer ve Sheeran’ın araştırma değerlendirmesi de belirli durumlarla davranışları eşleştirmenin farklı hedeflerde yararlı olabildiğini bildirdi ¹¹.

Büyük hedefleri küçük kararlara dönüştürmek

Büyük bir hedef bazen ilk adımı belirsizleştirir. Araştırmalar, aynı hedefin günlük veya aylık biçimde ifade edilmesinin kararı etkileyebileceğini gösteriyor. Hershfield, Shu ve Benartzi’nin 2020 tarihli saha araştırmasında, bir tasarruf uygulamasındaki düzenli ödeme seçeneği günlük tutarla sunulduğunda programa katılım, aylık tutarla sunulan seçeneğe göre yaklaşık dört kat daha yüksekti ¹².

Araştırma finansal bir uygulamada yürütüldü. Dolayısıyla bu oranı spor, ilişkiler veya kariyer gibi bütün alanlara taşıyamayız. Günlük yaşam açısından çıkarılabilecek düşünce şu: Uzak bir hedefi, bugün verebileceğiniz açık ve ölçülebilir bir kararla ilişkilendirmek eylemi planlamayı kolaylaştırabilir.

Gelecekteki kendiniz için kısa bir çalışma

Aşağıdaki çalışma, araştırmalardan hareketle hazırlanmış bir kişisel gözlem önerisidir. Kendi başına bilimsel olarak doğrulanmış özel bir uygulama protokolü olarak değerlendirilmemelidir. Bu çalışmayı yapmak için bir kâğıt ve kalem alın. Kendinize yaklaşık 15 dakika ayırın.

Örnek: Gelecekteki mesleki yaşamınızı düşünün.

Geleceği planlarken esnekliği korumak

Bir yıl sonrası hakkındaki bu düşünceleriniz bugünkü değerlerinizi daha iyi görmenizi sağlayabilir. Yaşam koşulları, ilişkiler, iş, sağlık ve öncelikler zaman içinde değişebilir. Geleceğe ilişkin görüntüyü gerektiğinde güncellemek, bu çalışmanın doğal bir parçasıdır.

Kendinizi çok uzak ve ulaşılması güç bir karakter olarak hayal ettiğinizi fark ederseniz süreyi kısaltabilirsiniz. Üç ay sonraki bir günü düşünmek, ilk davranışı seçmenizi kolaylaştırabilir. Çalışmanızın amacı, kusursuz bir gelecek tablosuna bağlı kalmak zorunda olduğunuz hissini oluşturmak olmamalı.

Kendinize kurduğunuz cümleleri de gözden geçirebilirsiniz. “Zorlandığımda seçeneklerimi değerlendirmeyi öğreniyorum” gibi gerçekçi ifadeler, günlük yaşama daha yakın bir dil sunabilir.

Sonuç: Bugünle gelecek arasında süreklilik kurmak

Gelecekteki benlik araştırmaları, bugün aldığımız kararların ilerideki ihtiyaçlarımızla nasıl ilişkilendiğini anlamak için önemli bir bakış açısı sunuyor. Beyin görüntüleme, parasal tercih, fiziksel etkinlik ve hedef planlama çalışmaları bu ilişkinin farklı yanlarını ortaya koyuyor. Araştırmaların sonuçları, uygulama biçimine ve ölçülen davranışa göre değişiyor ^{1–5, 10}.

Geleceği düşünürken seçtiğiniz yaşam alanını, sizin için önemli olan değerleri ve bugün atabileceğiniz ilk adımı birlikte ele alabilirsiniz. Bir süre sonra dönüp baktığınızda yalnızca hedefin gerçekleşip gerçekleşmediğini değerlendirmeniz gerekmiyor; hangi kararları aldığınızı, neleri öğrendiğinizi ve planınızı nasıl güncellediğinizi de görebilirsiniz.

Bu içerik bilimsel bilgilendirme ve kişisel gözlem amacıyla hazırlanmıştır. Klinik değerlendirme veya sağlık sorunlarına yönelik tedavi önerisi içermez.

Sıkça Sorulan Sorular

Gelecekteki benlik (future self) nedir?

Kişinin kendisini ilerideki bir zamanda nasıl düşündüğünü anlatır. Future-self continuity kavramı, bugünkü ve gelecekteki kendisi arasında hissettiği psikolojik devamlılığı inceler ¹.

Gelecekteki benliği düşünmek ertelemeyi azaltır mı?

Bazı araştırmalarda gelecekteki kendimizle kurulan daha güçlü bağ, uzun vadeli seçimlerle ilişkili bulundu. Erteleme davranışının sonucu hedefe, kişiye ve uygulamaya göre değişebilir ^{2, 5}.

Yaşlandırılmış fotoğrafımı görmek kararlarımı değiştirir mi?

2011 yılındaki deneylerde yaşlandırılmış yüz görüntülerini gören gruplarda geleceğe yönelik parasal seçenekler daha çok tercih edildi. Bu araştırmadan hareketle yöntemin bütün alanlarda kesin sonuç verdiği söylenemez ³.

Future self ile olumlama aynı şey mi?

Gelecekteki benlik çalışmaları, kimlik sürekliliğini ve uzun vadeli kararları inceler. Olumlu cümleleri tekrarlama uygulamalarının araştırma yöntemleri farklıdır. Bir alandaki bulguyu diğerine doğrudan aktarmak uygun olmaz.

Geleceği hayal etmek hedefe ulaşmak için yeterli mi?

Sonucu canlandırmanın yanında, hedefe ulaşmak için yapacağınız hazırlıkları ve karşılaşabileceğiniz engelleri düşünmek yararlı olabilir. Süreç odaklı zihinsel prova araştırmalarda incelenmiştir ^{8, 9}.

WOOP yöntemi nasıl uygulanır?

Bir isteği seçip beklediğiniz sonucu, karşılaşabileceğiniz temel engeli ve uygulayabileceğiniz belirli davranışı yazabilirsiniz. 2021 araştırma incelemesinde bu yaklaşımın ortalama küçük ile orta düzey arasında yararları raporlandı ¹⁰.

Gelecekteki kendime mektup yazmak işe yarar mı?

2018 yılında yayımlanan deneylerde gelecekteki kendine mektup yazma belirli fiziksel etkinlik sonuçlarıyla ilişkili bulundu. Etkiyi bütün davranışlar için aynı düzeyde varsayamayız ⁴.

Bu çalışmayı her gün ve 21 gün boyunca yapmam gerekir mi?

Böyle bir bilimsel zorunluluk bulunmuyor. Gelecekteki benlikle ilgili kişisel gözlemlerinizi belirli aralıklarla güncelleyebilir ve hangi davranışların size uygun olduğunu değerlendirebilirsiniz.